له ۱۹۷۳ کال راهیسې افغانستان د مهمو سیاسي، پوځي او ټولنیزو بدلونونو شاهد دی. د شاهي نظام له سقوط او د شوروي له یرغل څخه نیولې، د طالبانو تر ظهور، له ۲۰۰۱ کال وروسته نړیوالې مداخلې او په ۲۰۲۱ کال کې د اسلامي امارت تر بیا راتګ پورې، د دې پېښو لنډ ذکر له موږ سره مرسته کوي څو پوه شو افغانستان څنګه اوسني وضعیت ته رسېدلی دی.
لومړی پړاو — ۱۹۷۳ تر ۱۹۹۱: کودتاوې، انقلابونه او د شوروي له خوا د افغانستان اشغال
۱۷ جولای ۱۹۷۳ — د داوود خان کودتا او د شاهي نظام پای
محمد داوود خان د افغانستان د جمهوریت د اعلان پر مهال، ۱۹۷۳.
د ۱۹۷۳ کال د جولای په ۱۷مه، محمد داوود خان په یوې بېوینې کودتا کې محمد ظاهر شاه له واکه لیرې کړ، شاهي نظام ته یې د پای ټکی کېښود او جمهوریت یې اعلان کړ. د هغه حکومت د هېواد د عصري کولو او اقتصادي اصلاحاتو ترڅنګ، پر پښتنې ملتپالنې هم ټینګار کاوه، چې له پاکستان سره یې د اړیکو د ترینګلتیا لامل شو. د سیاسي فشارونو زیاتېدو او د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند سره اختلافاتو تر ۱۹۷۸ کال پورې داوود خان له سیاسي پلوه منزوي کړی و.
۲۷ اپریل ۱۹۷۸ — د ثور انقلاب
د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند ځواکونو لخوا د راډیو
افغانستان نیول، ۱۹۷۸.
د ۱۹۷۸ کال د اپریل په ۲۷مه او ۲۸مه، د افغانستان د خلق دموکراتیک ګوند د خلق څانګې د نورمحمد ترهکي په مشرۍ، په یوې خونړۍ کودتا کې د داوود خان حکومت نسکور کړ او هغه او د هغه د کورنۍ غړي یې ووژل. د ترهکي د حکومت مارکسیستي اصلاحات، لکه د ځمکو وېش، د ښځو حقونو پراخول او د دیني عالمانو پر ضد سیاستونه، په کلیوالو سیمو کې له سخت مقاومت سره مخ شول. ورپسې پراخې نیونې، سیاسي تصفیې او ناارامۍ پیل شوې چې هېواد یې له جدي بېثباتۍ سره مخ کړ.
۲۷ ډسمبر ۱۹۷۹ — پر افغانستان د شوروي یرغل
شوروي ټانکونه کابل ته د ننوتلو پر مهال، ۱۹۷۹.
د ۱۹۷۹
کال د ډسمبر
له ۲۴مې تر ۲۷مې، شوروي ځواکونو د «توپان-۳۳۳» عملیاتو په ترڅ کې حفیظالله
امین له واکه لیرې کړ او ببرک کارمل یې د افغانستان د نوي مشر په توګه واک ته
ورساوه. دې مداخلې د شوروي تر ملاتړ لاندې حکومتي ځواکونو او مجاهدینو ترمنځ لس
کلنې جګړې ته لاره هواره کړه. مجاهدینو د امریکا متحده ایالاتو، پاکستان، سعودي
عربستان او یو شمېر نورو بهرنیو هېوادونو ملاتړ درلود. په دې جګړه کې له یو میلیون
څخه ډېر کسان ووژل شول او له پنځو میلیونو څخه ډېر افغانان اړ شول چې د کډوالو په
توګه له هېواده ووځي.
۱۹۸۰ تر
۱۹۸۵ — د
جګړې پراخېدل او له مجاهدینو نړیوال ملاتړ
د ۱۹۸۰مې
لسیزې په جریان کې، د حزب اسلامي او جمعیت اسلامي په څېر مجاهدینو ډلو د پاکستان د
پوځي استخباراتو ادارې (ISI) له لارې پراخ بهرنی ملاتړ ترلاسه
کړ. د «سایکلون» عملیاتو په چوکاټ کې، د امریکا متحده ایالاتو او سعودي عربستان د
شوروي پر ضد مقاومت کوونکو ډلو ته د میلیاردونو ډالرو مرستې ورکړې. د ملګرو ملتونو
د منځګړیتوب له پرلهپسې هڅو سره سره، جګړه د هېواد په ډېرو برخو کې روانه وه او د
ملکي وګړو د مرګژوبلې د زیاتېدو او پراخو ویجاړیو لامل شوه.
اپریل ۱۹۸۶ — د
ډاکټر نجیبالله ولسمشري
ولسمشر نجیبالله د شوروي اتحاد له
مشر میخائیل ګورباچف سره ویني، ۱۹۸۷.
د ۱۹۸۶ کال په مې میاشت کې، شوروي ببرک کارمل له واکه لیرې کړ
او پر ځای یې ډاکټر نجیبالله، چې د افغانستان د دولتي استخباراتو او امنیت ادارې
«خاد» پخوانی مشر و، واک ته ورساوه. نجیبالله د ۱۹۸۷ کال په جنوري کې د «ملي پخلاینې» سیاست پیل کړ، چې
عمومي بخښنه، نوی اساسي قانون او د ائتلافي حکومت جوړول پکې شامل وو. خو دې
پروګرام ونه شو کولای د مجاهدینو د مهمو ډلو کافي ملاتړ ترلاسه کړي. په همدې وخت
کې، میخائیل ګورباچف له افغانستان څخه د شوروي ځواکونو د وتلو بهیر چټک کړ.
۱۴ اپریل ۱۹۸۸ — د جنیوا تړونونه
د امریکا متحده ایالات او شوروي اتحاد د جنیوا تړونونه لاسلیک
کوي.
د ۱۹۸۸
کال د جنیوا تړونونو، چې د ملګرو ملتونو په منځګړیتوب وشول، له افغانستان څخه د
شوروي ځواکونو د وتلو مهالوېش وټاکه او د افغانستان، پاکستان، امریکا متحده
ایالاتو او شوروي اتحاد ترمنځ یې پکې د
نه مداخلې ژمنې شاملې وې. د مجاهدینو ډېرو ډلو پر دې تړونونو نیوکې وکړې، ځکه هغوی
په خبرو اترو کې ګډون نه درلود. دغو تړونونو د پولې دواړو غاړو ته د جګړې پر کمولو هم د پام وړ اغېز ونه
کړ. په افغانستان کې د شوروي د مستقیمې پوځي مداخلې له پای ته رسېدو سره سره،
کورنۍ جګړه روانه پاتې شوه. د شوروي ځواکونو وتل د ۱۹۸۸ کال په مې میاشت کې پیل او د ۱۹۸۹ کال د فبرورۍ په ۱۵مه بشپړ شول.
۱۵ فبروري
۱۹۸۹ — له
افغانستان څخه د شوروي ځواکونو وتل
شوروي سرتېري د آمو سیند پر سر د
«دوستۍ پله» له لارې په تېرېدو سره
د افغانستان نږدې یوې لسیزې اشغال پای ته رسوي.
د ۱۹۸۹ کال د فبرورۍ په ۱۵مه، جنرال بوریس ګروموف د وروستي شوروي سرتېري په توګه د
آمو له
سینده واوښت او له افغانستان څخه ووت؛ دې پېښې له افغانستان
څخه د شوروي ځواکونو د وتلو بهیر بشپړ کړ. د ۱۹۸۸ کال د جنیوا تړونونو دې بهیر ته زمینه برابره کړې وه. د
شوروي ځواکونو په وتلو سره، په افغانستان کې د شوروي نږدې یوې لسیزې مستقیم پوځي
حضور پای ته ورسېد او د نجیبالله حکومت د جګړې په ډګر کې د شوروي ځواکونو له حضور
پرته له مجاهدینو سره جګړې ته دوام ورکړ.
۱۹۹۰ تر ۱۹۹۱ — د شوروي مرستو بندېدل
د شوروي د مرستو له کمېدو سره، نجیبالله له مخ په زیاتېدونکي
سیاسي انزوا سره مخ کېږي، کابل، ۱۹۹۱.
د ۱۹۹۱
کال په ډسمبر
کې د شوروي اتحاد له ړنګېدو وروسته، د مسکو د مرستو په ناڅاپي بندېدو سره د نجیبالله
حکومت د پوځي او اقتصادي سرچینو له سخت کمښت سره مخ شو. له مجاهدینو سره د
عبدالرشید دوستم په څېر د مهمو قوماندانانو په یوځای کېدو، د حکومت سیاسي انزوا
نوره هم زیاته شوه. کابل ته د مجاهدینو د ځواکونو له پرمختګ سره هممهاله، د ملګرو
ملتونو د استازي هڅې هم ناکامې شوې چې غوښتل یې د یوه بېطرفه لنډمهالې شورا په جوړولو سره واک انتقال
کړي.
دوهم پړاو — ۱۹۹۲
تر ۲۰۰۱: کورنۍ
جګړه، د طالبانو ظهور او نړیوالې پایلې
اپریل ۱۹۹۲ — د
نجیبالله د حکومت سقوط او د افغانستان د اسلامي دولت جوړېدل
د مجاهدینو مشران د پېښور تړون لاسلیک کوي او د یوه لنډمهالي
اسلامي دولت جوړېدل اعلانوي، ۱۹۹۲.
د ۱۹۹۲
کال د اپریل په ۲۸مه، د
نجیبالله د حکومت له سقوط وروسته، د مجاهدینو ډلې کابل ته ننوتې او د صبغتالله
مجددي په مشرۍ یې د افغانستان اسلامي دولت جوړ کړ. مجددي د لنډمهالي دولت د مشر په
توګه وټاکل شو او له هغه وروسته برهانالدین رباني واک ته ورسېد. د مجاهدینو د
بېلابېلو ډلو ترمنځ د اختلافاتو او جګړو له امله د پېښور تړون ډېر ژر له ستونزو
سره مخ شو. د مجاهدینو د سیالو ډلو ترمنځ جګړو، چې د ګلبدین حکمتیار په مشرۍ د حزب
اسلامي ځواکونه هم پکې شامل وو، د کابل ډېرې برخې ویجاړې کړې او د لسګونو زرو ملکي
وګړو د وژل کېدو لامل شوې.
۱۹۹۴ — د
طالبانو ظهور
د طالبانو ځواکونه د دې ډلې د ظهور په لومړیو کلونو کې، ۱۹۹۴.
د طالبانو غورځنګ د ۱۹۹۴
کال په مني کې د کندهار په جنوب کې له دیني مدرسو څخه د ملا محمد عمر په مشرۍ
راڅرګند شو. طالبانو د امنیت، عدالت او اسلامي نظام د ټینګښت ژمنه وکړه او ویې ویل
چې غواړي د جګړې له امله رامنځته شوې ګډوډۍ او د سیمهییزو قومندانانو واکمنۍ ته د
پای ټکی کېږدي. هغوی په چټکۍ سره کندهار ونیو او د ۱۹۹۵ کال تر سپتمبر پورې یې هرات هم
تر خپل کنټرول لاندې راوست. د پاکستان پوځي استخباراتو (ISI) طالبانو
ته مهم پوځي او لوژستیکي ملاتړ برابر کړ او دا غورځنګ یې د افغانستان په سیاسي
راتلونکي کې یو مهم ځواک باله.
سپتمبر ۱۹۹۶ — د
طالبانو له خوا د کابل نیول
طالبانو خپل بیرغ په کابل کې د ولسمشرۍ ماڼۍ، ارګ، پر سر پورته
کړ، ۱۹۹۶.
د ۱۹۹۶
کال د سپتمبر په ۲۷مه،
طالبانو کابل ونیو او پخوانی ولسمشر ډاکټر نجیبالله یې د ملګرو ملتونو له دفتره
راوویست او په عام محضر کې یې وواژه. ملا محمد عمر «د افغانستان اسلامي امارت»
اعلان کړ او سخت شرعي قوانین یې پلي کړل. ښځې ډېر ژر له زدهکړو او کار څخه منع
شوې او د جامو په اړه سخت مقررات او علني مجازات، د سنګسار په ګډون، د طالبانو د
حکومت د سیاستونو برخه وګرځېدله.
یوازې پاکستان، سعودي عربستان او متحده عربي اماراتو د طالبانو نوی حکومت په رسمیت
وپېژاند.
۱۹۹۸ — په
مزارشریف کې ډلهییزې وژنې
په مزارشریف کې د طالبانو له بریدونو وروسته ډلهییز قبرونه
وموندل شول، ۱۹۹۸.
په ۱۹۹۷
او ۱۹۹۸ کلونو
کې، د طالبانو ځواکونو د شمالي ائتلاف پر وړاندې له لنډمهالو ماتو وروسته، په
مزارشریف، هزارهجات او بامیان کې د هزاره شیعه ټولنو پر وړاندې پراخې وژنې وکړې،
چې په پایله کې یې زرګونه کسان ووژل شول. په همدې موده کې، القاعده د طالبانو تر
ملاتړ لاندې په افغانستان کې خپل حضور پراخ کړ او روزنیز کمپونه یې جوړ کړل. دې
وضعیت نړیوالې اندېښنې زیاتې کړې او په پای کې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د ۱۲۶۷ پرېکړهلیک په تصویبولو سره
بندیزونه ولګول، چې د وسلو محدودیتونه هم پکې شامل وو او د طالبانو د حکومت
نړیواله انزوا یې نوره هم زیاته کړه.
۱۹۹۹ تر
۲۰۰۰ — د
ملګرو ملتونو بندیزونه او قحطي
د ملګرو ملتونو کاروانونه د وچکالۍ او د طالبانو د محدودیتونو
په جریان
کې خوراکي مرستې وېشي، ۲۰۰۰.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ۱۲۶۷ پرېکړهلیک د ۱۹۹۹ کال په اکتوبر او ۱۳۳۳ پرېکړهلیک د ۲۰۰۰ کال په دسمبر کې، القاعده ته د
طالبانو د پناه ورکولو او د اسامه بن لادن له سپارلو څخه د هغوی د انکار له امله،
پر طالبانو بندیزونه ولګول. په دغو بندیزونو کې د شتمنیو کنګلول، د سفر بندیز او د
وسلو بندیز شامل وو. دغو بندیزونو، له درې کلنې سختې وچکالۍ سره یوځای، د
افغانستان پر اقتصاد او کرنې نور فشار هم زیات کړ. د خوراکي توکو سخت کمښت،
خوارځواکي او د خلکو پراخ بېځایه کېدل د دې لامل شول چې افغانستان له یوه جدي
بشري ناورین سره مخ شي.
۹ سپتمبر
۲۰۰۱ — د
احمدشاه مسعود ترور
احمدشاه مسعود، د شمالي ائتلاف قومنندان، د القاعده د غړو له
خوا ووژل شو، ۲۰۰۱.
د ۲۰۰۱
کال د سپتمبر په ۹مه، د
القاعده دوو غړو چې ځانونه یې خبریالان معرفي کړي وو، په خواجهبهاءالدین کې د
احمدشاه مسعود د استوګنې په ځای کې د مرکې پر مهال هغه بم وچاوه چې په خپله کمره
کې یې پټ کړی و. مسعود چې د «پنجشیر زمري»
په نوم مشهور و او د طالبانو یو له مهمو پوځي مخالفانو څخه و، په دې برید کې د
ټپونو له امله ومړ. د هغه ترور په امریکا کې د سپتمبر د ۱۱مې له بریدونو دوه ورځې مخکې وشو
او د طالبانو پر وړاندې مقاومت یې د پام وړ کمزوری کړ.
۱۱ سپتمبر
او ۷
اکتوبر ۲۰۰۱ — د
سپتمبر د ۱۱مې
بریدونه او پر افغانستان د امریکا یرغل
په امریکا کې د نړیوال سوداګریز مرکز دوه برجونه د نړېدو په
حال کې.
د ۲۰۰۱
کال د اکتوبر په ۷مه،
وروسته له هغه چې طالبانو د اسامه بن لادن له سپارلو ډډه وکړه، امریکايي او
بریتانوي ځواکونو د «تلپاتې آزادۍ» عملیات پیل کړل. امریکايي ځواکونو د شمالي
ائتلاف په همکارۍ او د هوايي ځواک او ځانګړو ځواکونو په کارولو سره، د ۲۰۰۱ کال تر ډسمبر پورې د طالبانو حکومت نسکور
کړ. د بن هوکړهلیک، چې خبرې یې د نومبر له ۲۷مې تر ډسمبر ۵مې پورې ترسره شوې او د ملګرو
ملتونو د ۱۳۸۳
پرېکړهلیک له خوا تایید شو، د حامد کرزي په مشرۍ د افغانستان لنډمهاله اداره
رامنځته کړه، څو د هېواد د سیاسي انتقال بهیر رهبري کړي.
۷ اکتوبر
۲۰۰۱ — د
«تلپاتې آزادۍ» عملیاتو پیل
د امریکا ځانګړي ځواکونه د عملیاتو پر مهال د شمالي ائتلاف له
قومندانانو سره همغږي کوي.
امریکايي او بریتانوي ځواکونو د طالبانو او القاعده پر مرکزونو
بمبارۍ پیل کړې؛ دا عملیات د امریکا د تر ټولو اوږدې جګړې پیل و. د امریکا د مرکزي
استخباراتو ادارې (CIA) نیمهپوځي ټیمونو او ځانګړو
ځواکونو د شمالي ائتلاف له قومندانانو سره همکاري وکړه او د هوايي ملاتړ او مالي
مرستو په برابرولو سره یې د طالبانو مخالف ځواکونه د پرمختګ لپاره ملاتړ کړل. د
دقیقو هوايي بریدونو او د شمالي ائتلاف د ځمکنیو عملیاتو په ګډه پایله کې د طالبانو
دفاعي کرښې ماتې شوې او په څو اونیو کې یې حکومت سقوط وکړ. د امریکا هوايي ځواک او
ځانګړو عملیاتي ځواکونو، د شمالي ائتلاف له ځواکونو سره یوځای، د ۲۰۰۱ کال تر پایه د طالبانو د حکومت
په چټک سقوط کې مهم رول درلود. خو اسامه بن لادن په ختیځ افغانستان کې د جګړې پر
مهال پاکستان ته په تېښته بریالی شو.
۵ دسمبر
۲۰۰۱ — د
بن هوکړهلیک
افغان ډلو په جرمني کې په یوه غونډه کې، د طالبانو او د ګلبدین حکمتیار د حزب اسلامي په څېر د ځینو نورو ډلو له حضور پرته، د حامد کرزي په مشرۍ د یوه لنډمهالي حکومت پر جوړولو هوکړه وکړه. کرزی د سپتمبر د ۱۱مې له بریدونو وروسته له پاکستان څخه افغانستان ته راستون شوی و. د امنیت نړیوال مرستندویه ځواک (آیساف) هم جوړ شو، چې په پیل کې یې فعالیت یوازې کابل ته محدود و او وروسته د ناټو تر قوماندې لاندې راغی. ایران، چې له طالبانو وروسته یې په افغانستان کې د نفوذ د زیاتولو هڅه کوله، له شمالي ائتلاف سره د خپلو اړیکو له لارې د دې هوکړې په رامنځته کېدو کې مرسته وکړه. د بن بهیر د افغانستان د راتلونکي په اړه پراخه نړیواله هوکړه ښودله، خو طالبان په بشپړه توګه له دې بهیر څخه بهر پاتې شول؛ هغه پرېکړه چې په راتلونکو کلونو کې یې د طالبانو د بیا راګرځېدو او د هغوی د وسلهوال پاڅون له پراخېدو سره مرسته وکړه.
درېیم پړاو — ۲۰۰۱ تر ۲۰۲۶: دولت جوړونه، نړیواله مداخله او د طالبانو بېرته راتګ
جنوري ۲۰۰۴ — د اساسي قانون تصویب
ولسمشر حامد کرزی د افغانستان پخواني پاچا محمد ظاهر شاه ته
نوی اساسي قانون ښيي، ۲۰۰۴.
لویې جرګې د ۵۰۲
استازو په ګډون د افغانستان نوی اساسي قانون تصویب کړ، چې د بېلابېلو قومونو
لرونکي هېواد لپاره یې د یوه پیاوړي جمهوري ریاستي نظام پر بنسټ «اسلامي جمهوریت»
رامنځته کړ. اساسي قانون د ښځو او نارینهوو برابر حقونه تضمین کړل، چې د طالبانو
د واکمنۍ د دورې په پرتله یو مهم بدلون و. همدارنګه په پارلمان کې د ښځو لپاره
ځانګړې څوکۍ وټاکل شوې. ولسمشر کرزي اساسي قانون لاسلیک کړ؛ هغه قانون چې د ځینو
سیمهییزو مشرانو او ځواکمنو څېرو له اندېښنو سره سره، د واک لویه برخه یې په کابل
کې متمرکزه کړه. دغه اساسي قانون له ۲۰۰۱
کال وروسته د افغانستان د سیاسي نظام حقوقي بنسټ وګرځېد او په راتلونکو دوو لسیزو
کې یې د هېواد د دولت جوړونې هڅو ته لارښوونه وکړه.
۹ اکتوبر
۲۰۰۴ — لومړنۍ
دموکراتیکې ټاکنې
حامد کرزی د کابل په لویه جرګه کې د انتقالي ادارې د مشر په
توګه لوړه کوي، ۲۰۰۲.
د ۲۰۰۴
کال د اکتوبر په ۹مه،
حامد کرزی د ۵۵.۴
سلنه رایو په ترلاسه کولو سره د افغانستان په لومړنیو ولسمشریزو ټولټاکنو کې د
ولسمشر په توګه وټاکل شو. دغه ټولټاکنې د ټاکنو د ګډ مدیریت بورډ له خوا ترسره
شوې. د طالبانو له ګواښونو سره سره، له اتو میلیونو څخه ډېرو افغانانو په ټولټاکنو
کې ګډون وکړ او د ښځو ګډون، حتی د هېواد په محافظهکارو جنوبي سیمو کې، د پام وړ
و. طالبان ونه توانېدل چې د ټولټاکنو پر وړاندې پراخ او همغږي بریدونه ترسره کړي.
دا ټولټاکنې د افغانستان له مهمو سیاسي بدلونونو څخه وې او د ۱۹۶۹ کال له پارلماني ټولټاکنو
وروسته لومړنۍ سراسري ټولټاکنې وې.
۲۰۰۵ تر
۲۰۰۹ — د
طالبانو د وسلهوال بغاوت
پراخېدل
د ناټو آیساف ځواکونه
په کندز ولایت کې د ګزمې پر مهال، ۲۰۰۸.
طالبانو په جنوب، په ځانګړي ډول هلمند
او کندهار کې له خپلو مرکزونو څخه، په ۲۰۰۵ او ۲۰۰۶ کلونو کې خپل بریدونه پراخ کړل او د هغوی وسلهوال
پاڅون د هېواد بېلابېلو برخو ته وغځېد. طالبانو د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې د
پاکستان په قبایلي سیمو کې له خوندي پناهځایونو څخه هم استفاده کوله. ناټو د ۲۰۰۶ کال په جولای کې د افغانستان په جنوب کې د عملیاتو د
قوماندې مسئولیت پر غاړه واخیست. د ځانمرګو بریدونو شمېر په څرګند ډول زیات شو او ۱۳۹ ته ورسېد، په داسې حال کې چې یوازې په ۲۰۰۶ کال کې له زرو څخه ډېر ملکي وګړي ووژل شول. پراخ فساد
او کمزورې حکومتولي هم د افغانستان پر حکومت د خلکو باور نور هم کمزوری کړ.
۱ دسمبر ۲۰۰۹ — په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو زیاتوالی
ولسمشر بارک اوباما د امریکا د ویسټ
پواینټ په پوځي اکاډمۍ کې په یوه تلویزیوني وینا کې افغانستان ته د ۳۰ زره اضافي امریکايي سرتېرو د لېږلو اعلان وکړ. له دې
زیاتوالي سره، په افغانستان کې د امریکايي ځواکونو شمېر شاوخوا ۱۰۰ زرو ته ورسېد. د ځواکونو د زیاتولو موخه د طالبانو د
پرمختګ مخنیوی او د امنیتي وضعیت ښه کول وو، په ځانګړي ډول د افغانستان په جنوب
کې. په همدې وخت کې، اوباما اعلان وکړ چې د امریکايي ځواکونو وتل به د ۲۰۱۱ کال له جولای څخه پیل شي او د لومړي ځل لپاره یې د
ځواکونو د کمولو لپاره مشخص مهالوېش وړاندې کړ. که څه هم د ځواکونو زیاتوالي په یو
شمېر سیمو کې د طالبانو فعالیتونه ګډوډ کړل، خو د سیمو په کنټرول کې یې دوامدارې
لاستهراوړنې رامنځته نه کړې.
نومبر ۲۰۱۰ — د لیزبون د انتقال پروګرام
د ۲۰۱۰ کال په نومبر کې د ناټو د لیزبون په سرمشریزه کې، د غړو
هېوادونو مشرانو په رسمي ډول هوکړه وکړه چې د ۲۰۱۴ کال تر پایه به د افغانستان د امنیت بشپړ مسئولیت افغان
ځواکونو ته وسپارل شي. دې پرېکړې له نړیوالو ځواکونو څخه افغان ځواکونو ته د
امنیتي مسئولیتونو د تدریجي انتقال د بهیر پیل وښود. ناټو دا مهالوېش د افغانستان
لپاره د خپلې اوږدمهالې ستراتیژۍ د یوې برخې په توګه اعلان کړ. خو اندېښنې موجودې
وې چې ایا افغان امنیتي ځواکونه به د نړیوالو جنګي ځواکونو له وتلو وروسته وکولای
شي په خپلواکه توګه د هېواد له امنیتي ننګونو سره مقابله وکړي که نه.
۲ مې
۲۰۱۱ — د
اسامه بن لادن وژل کېدل
د ۲۰۱۱
کال د مې په ۲مه،
امریکايي ځواکونو د پاکستان په ایبټآباد کې د استوګنې پر یوه ځای د عملیاتو پر
مهال اسامه بن لادن وواژه. دې پېښې یو ځل بیا په پاکستان کې د وسلهوالو ډلو خوندي
پناهځایونو او د دغه هېواد د استخباراتي ادارې دوهګوني رول ته پام واړاوه. دغو
عملیاتو پراخ نړیوال غبرګونونه راوپارول او په امریکا کې یې د افغانستان د پوځي
ماموریت د راتلونکي او د ځواکونو د وتلو د پلانونو په اړه بحثونه یو ځل بیا زیات
کړل.
۲۰ سپتمبر ۲۰۱۱ — د برهانالدین رباني ترور
د ۲۰۱۱
کال د سپتمبر په ۲۰مه، د
افغانستان پخوانی ولسمشر او د سولې عالي شورا مشر برهانالدین رباني، په کابل کې
په خپل کور کې د یوه ځانمرګي بریدګر له خوا ترور شو چې ځان یې د طالبانو استازی
معرفي کړی و. هغه چاودېدونکي توکي چې د بریدګر په پګړۍ کې پټ شوي وو، وچاودېدل او
رباني یې په هماغه ځای کې وواژه. افغان چارواکو د حقاني شبکه او د پاکستان استخباراتي
اداره (ISI) د
دې برید مسئول وبلل. د رباني ترور د پخلاینې هڅې او د سولې د خبرو د پرمخ وړلو
بهیر کمزوری کړ.
۱۸ جون ۲۰۱۳ — د امنیتي مسئولیتونو د
انتقال بشپړېدل
د ۲۰۱۳
کال د جون په ۱۸مه،
افغان ځواکونو د ټول هېواد د امنیت مسئولیت پر غاړه واخیست او د پاتې ۹۵ ولسوالیو امنیتي مسئولیت هم د
ناټو له آیساف ځواکونو څخه هغوی ته وسپارل شو. په همدې وخت کې، طالبانو د قطر په
دوحه کې خپل سیاسي دفتر پرانیست. په دې دفتر کې د طالبانو له خوا د «افغانستان
اسلامي امارت» د نوم کارولو د ولسمشر کرزي سخت غبرګون راوپاراوه. کرزي د اعتراض په
توګه له واشنګټن سره د امنیتي تړون په اړه دوهاړخیزې خبرې وځنډولې.
افغان امنیتي ځواکونه د جګړهییزو عملیاتو اصلي مسئولیت پر
غاړه اخلي.
۲۱ سپتمبر ۲۰۱۴ — د ملي وحدت حکومت
د ۲۰۱۴
کال د سپتمبر په ۲۱مه، د
ټاکنو د پایلو پر سر له څو میاشتو اختلافاتو وروسته، اشرف غني او عبدالله عبدالله
د امریکا په منځګړیتوب د واک د وېش هوکړه لاسلیک کړه. د دې هوکړې پر بنسټ، د ملي
وحدت حکومت جوړ شو او عبدالله عبدالله د اجرائیه رئیس په توګه وټاکل شو. خو د
دواړو خواوو ترمنځ سیاسي اختلافاتو څو ځله په حکومت کې د پرېکړو بهیر له ستونزو
سره مخ کړ.
ولسمشر اشرف غني او اجرائیه رئیس عبدالله
عبدالله ګډ حکومت جوړوي، ۲۰۱۵.
۱۳
اپریل ۲۰۱۷ — د «ټولو بمونو د مور» کارول
د ۲۰۱۷ کال د اپریل
په ۱۳مه، امریکايي ځواکونو GBU-43/B بم، چې د «ټولو بمونو د مور» په نوم مشهور دی او یو له تر ټولو
ځواکمنو غیرهستهيي بمونو څخه دی، د ننګرهار ولایت د اچین ولسوالۍ په هغو تونلونو
وغورځاوه چې د داعش خراسان څانګې پورې اړوند بلل کېدل. ولسمشر ډونالډ ټرمپ
امریکايي قوماندانانو ته د پوځي عملیاتو د ترسره کولو لپاره زیات صلاحیت ورکړی و.
د راپورونو له مخې، په دې برید کې ۹۶ وسلهوال ووژل شول. دغه برید په
افغانستان کې د ناامنۍ د دوام، د داعش خراسان څانګې د راڅرګندېدو او د امریکا د
پوځي رول د دوام څرګندونه هم کوله؛ په هغه وخت کې نږدې ۹ زره امریکايي سرتېري په افغانستان کې مېشت وو.
۲۹ فبروري
۲۰۲۰ — د
امریکا او طالبانو تړون (د دوحې تړون)
د ۲۰۲۰
کال د فبرورۍ په ۲۹مه، د
امریکا ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد او د طالبانو د سیاسي دفتر مشر ملا عبدالغني
برادر د قطر په دوحه کې یو مهم تړون لاسلیک کړ. د دې تړون له مخې، امریکا ژمنه
وکړه چې خپل ځواکونه به د ۱۴
میاشتو په موده کې له افغانستان څخه وباسي او په مقابل کې طالبانو د ترهګرۍ پر
وړاندې د مبارزې او د بینالافغاني خبرو د پیل په اړه ژمنې ومنلې. د افغانستان
حکومت د امریکا او طالبانو ترمنځ په مستقیمو خبرو کې حضور نه درلود. له دغو خبرو
سره سره، د افغان ځواکونو او ملکي وګړو پر وړاندې تاوتریخوالی دوام درلود.
د امریکا استازی زلمی خلیلزاد او د
طالبانو استازي د دوحې تړون لاسلیک کوي، ۲۰۲۰.
۱۲ سپتمبر ۲۰۲۰ — د بینالافغاني خبرو پیل
د ۲۰۲۰ کال د سپتمبر په ۱۲مه، د طالبانو استازو او د افغانستان اسلامي جمهوریت
پلاوي، د بندیانو د خوشې کولو په بهیر کې له څو میاشتو ځنډ وروسته، د لومړي ځل
لپاره د قطر په دوحه کې مخامخ خبرې پیل کړې. دغه خبرې د قطر او امریکا په
منځګړیتوب، له افغانستان څخه د بهرنیو ځواکونو تر وتلو وروسته د هېواد لپاره یوه
سیاسي چوکاټ ته د رسېدو په موخه پیل شوې. د راتلونکي سیاسي نظام پر سر ژورو
اختلافاتو — د اسلامي امارت د جوړولو لپاره د طالبانو لیدلوری او په مقابل کې د
اساسي قانون پر بنسټ جمهوري نظام — د خبرو د پرمختګ مخه ونیوله، په داسې حال کې چې
په ټول هېواد کې تاوتریخوالی دوام درلود.
په دوحه کې د بینالافغاني سولې خبرې، ۱۲ سپتمبر ۲۰۲۰.
۱۴ اپریل
۲۰۲۱ — د
بایدن له خوا د امریکايي ځواکونو د وتلو اعلان
د ۲۰۲۱
کال د اپریل په ۱۴مه،
ولسمشر جو بایدن اعلان وکړ چې پاتې ټول ۲۵۰۰
امریکايي سرتېري به د ۲۰۲۱
کال د سپتمبر تر ۱۱مې، د
سپتمبر د ۱۱مې د
بریدونو له شلمې کلیزې سره هممهاله، له افغانستان څخه ووځي؛ پرته له دې چې دا وتل
د جګړې له وضعیت یا د طالبانو له خوا د خپلو ژمنو له پوره کولو سره مشروط وي.
بایدن د مې لومړۍ نېټې هغه ضربالاجل بدل کړ چې د ټرمپ د حکومت پر مهال د دوحې د
تړون له مخې ټاکل شوی و، او اعلان یې وکړ چې «د امریکا تر ټولو اوږدې جګړې ته د
پای ورکولو وخت رارسېدلی دی.» دې پرېکړې له افغانستان څخه د نړیوالو پوځي ځواکونو
د وتلو وروستی پړاو پیل کړ.
۱۵ اګست ۲۰۲۱ — د کابل سقوط
د ۲۰۲۱
کال د اګست په ۱۵مه،
طالبان له مقاومت پرته کابل ته ننوتل او ولسمشر اشرف غني هېواد پرېښود. په ټول
هېواد کې د امنیتي ځواکونو له ړنګېدو سره، د افغانستان اسلامي جمهوري نظام په لنډ
وخت کې سقوط وکړ. طالبانو د ولسمشرۍ ماڼۍ، ارګ، ونیو او خپله بریا یې اعلان کړه،
چې په دې سره د امریکا په ملاتړ د دولت جوړونې دوه لسیزې پای ته ورسېدې. زرګونه
کسان له هېواده د وتلو لپاره د کابل هوايي ډګر ته ورغلل. د کابل سقوط د افغانستان
د اسلامي جمهوریت او په افغانستان کې د شل کلن نړیوال حضور او مداخلې پای و.
۳۰ اګست ۲۰۲۱ — د وروستي امریکايي سرتېري وتل
د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۳۰مه،
وروستي امریکايي ځواکونه له افغانستان څخه ووتل او د وتلو هغه بهیر بشپړ شو چې د
همدې کال په پیل کې اعلان شوی و. د هغوی په وتلو سره، په افغانستان کې د امریکا
نږدې دوه لسیزې پوځي حضور پای ته ورسېد.
جنرال کریس دوناهیو، وروستی امریکايي پوځي چې افغانستان یې
پرېښود، ۳۰
اګست ۲۰۲۱.
سپتمبر ۲۰۲۱ — د
طالبانو د حکومت جوړېدل
د ۲۰۲۱
کال د سپتمبر په ۷مه،
طالبانو خپل لنډمهالی حکومت اعلان کړ، چې ټول غړي یې نارینه او ډېری یې دیني
عالمان وو. ملا محمد حسن اخند، چې ملا محمد عمر ته له نږدې کسانو څخه و، د رئیسالوزرا
په توګه وټاکل شو. د حقاني شبکې یو شمېر غړو هم په حکومت کې مهمې دندې ترلاسه کړې،
چې په هغوی کې سراجالدین حقاني د کورنیو چارو د وزیر په توګه وټاکل شو. په
راتلونکو میاشتو کې، د ښځو پر زدهکړو او کار سخت محدودیتونه بیا ولګول شول. د ۲۰۲۲ کال په مارچ کې، نجونې په
متوسطه او لېسه ښوونځیو کې له زدهکړو منع شوې او وروسته ښځې په ډېرو غیر دولتي
مؤسسو کې له کار کولو هم منع شوې.
د طالبانو ځواکونه په کابل کې د ولسمشرۍ په ماڼۍ، ارګ، کې،
اګست ۲۰۲۱.
دسمبر ۲۰۲۲ — له
پوهنتونونو څخه د ښځو محرومول
د ۲۰۲۲
کال په مارچ کې، طالبانو په متوسطه او لېسه ښوونځیو کې د نجونو زدهکړې منع کړې او
د نرمو سیاستونو د خپلولو په اړه له خپلو پخوانیو ژمنو څخه یې واټن واخیست. د ۲۰۲۲ کال د دسمبر په ۲۰مه، طالبانو په پوهنتونونو کې د
ښځو پر زدهکړو هم بندیز ولګاوه او د ښځو پر کار یې محدودیتونه نور هم پراخ کړل؛
هغه اقدامات چې له پراخ نړیوال غبرګون او غندنې سره مخ شول. ملګرو ملتونو د ښځو او
نجونو سیستماتیک محرومیت «جنسیتي اپارتاید» بللی دی. د بشري مرستو له دوام او له
طالبانو سره د نړیوالې ټولنې له تعامل سره سره، طالبانو د پام وړ سیاسي امتیاز
ورنه کړ.
امنیتي ځواکونه د ۲۰۲۲ کال د دسمبر په ۲۱مه کابل پوهنتون ته د ښځینه
محصلینو د ننوتلو مخه نیسي.
۲۰۲۳ تر
۲۰۲۴ — د
رسمیت پېژندنې ننګونه
په ۲۰۲۳
او ۲۰۲۴ کلونو
کې، هېڅ هېواد د طالبانو حکومت په رسمي ډول په رسمیت ونه پېژاند، که څه هم چین،
روسیې، ایران او پاکستان له طالبانو سره خپلو ډیپلوماتیکو او اقتصادي اړیکو ته
دوام ورکړ. د داعش خراسان څانګې هم خپلو مرګونو بریدونو ته، د هزاره شیعهګانو پر
وړاندې د بریدونو په ګډون، دوام ورکړ او د طالبانو د حکومت لپاره په یوه مهم
امنیتي ګواښ بدله شوه. سیمهییزې او نړیوالې خبرې، په ځانګړي ډول په دوحه کې د
ملګرو ملتونو غونډې، تر ډېره پر ثبات او د ترهګرۍ پر وړاندې پر مبارزې متمرکزې وې،
په داسې حال کې چې د بشري حقونو د وضعیت په اړه اندېښنې لا هم دوام درلود.
په متحده عربي اماراتو کې د افغانستان اسلامي امارت استازی، ۲۱ اګست ۲۰۲۴.
۲۰۲۵ — د
واکمنۍ ټینګښت او د مقاومت دوام
تر ۲۰۲۵
کال پورې، طالبانو د افغانستان پر ټولو ۳۴
ولایتونو خپله واکمني ټینګه کړه او د وسلهوالو مخالفو ډلو، د ملي مقاومت جبهې په
ګډون، پر وړاندې پوځي عملیاتو دوام درلود. خو جدي اقتصادي ستونزې لا هم روانې وې؛
ناخالص کورنی تولید شاوخوا ۳۰
سلنه کم شوی و، بېکاري له ۴۰
سلنې لوړه وه او له ۹۰
سلنې ډېر خلک له خوراکي ناامنۍ سره مخ وو. د ښځو پر حقونو محدودیتونه هم له کوم
اساسي بدلون پرته دوام درلود. د سیمې هېوادونو، د پاکستان، چین، ایران او روسیې په
ګډون، له طالبانو سره خپلو سوداګریزو او ډیپلوماتیکو اړیکو ته دوام ورکړ. د ۲۰۲۵ کال په جولای کې، روسیه لومړنی
هېواد شو چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول په رسمیت وپېژاند.
د طالبانو مخالف ځواکونه په پنجشیر کې پوځي روزنه ترلاسه کوي، ۲ سپتمبر ۲۰۲۱.
فبروري ۲۰۲۶ — نامعلوم
راتلونکی
د ۲۰۲۶
کال په فبرورۍ کې، افغانستان د اسلامي امارت د بیا واکمنۍ پنځم کال ته داخل شو.
طالبان لا هم په واک کې وو، خو له ډیپلوماتیک پلوه تر ډېره په انزوا کې پاتې وو او
روسیه یوازینی هېواد و چې د طالبانو حکومت یې په رسمي ډول په رسمیت پېژندلی و. د
ملګرو ملتونو او غیر دولتي مؤسسو بشري مرستې لا هم د میلیونونو افغانانو لپاره
حیاتي وې او د هېواد اقتصاد هم له جدي ستونزو سره مخ و. له ۲۳ میلیونو څخه ډېر خلک له سختې
لوږې سره مخ وو. د هېواد راتلونکی لا هم نامعلوم و؛ په داسې حال کې چې طالبان د
نړیوال رسمیت د ترلاسه کولو هڅه کوله، د بشري حقونو نقض او مخ په زیاتېدونکې بېوزلي
دوام درلود.
افغان کډوال د تورخم دروازې ته نږدې په یوه
کمپ کې د نوملیکنې په تمه دي، ۴
نومبر ۲۰۲۳.
